پایگاه خبری شاخص بازار: مصاحبه با جناب دکترمحمدسعیدی نیا متخصص جراحی کلیه و مجاری ادراری، امروزه سه روش مهم برای درمان سنگهای کلیه و حالب عبارتاند از ESWL، TUL/URS و PCNL. انتخاب روش مناسب به اندازه و محل سنگ، جنس و سختی آن، وضعیت کلیه و شرایط بیمار بستگی دارد؛ بنابراین یک روش واحد برای همه بیماران بهترین گزینه نیست.
سنگ ادراری چگونه ایجاد میشود؟
ادرار حاوی موادی مانند کلسیم، اگزالات، اسیداوریک و فسفات است. وقتی غلظت این مواد افزایش پیدا کند، بهویژه در شرایطی که حجم ادرار کم باشد، کریستالهای کوچکی تشکیل میشوند و بهتدریج به سنگ تبدیل میشوند.
کمآبی بدن، مصرف زیاد نمک، برخی الگوهای غذایی، اضافهوزن، بعضی بیماریهای متابولیک، سابقه خانوادگی و برخی داروها میتوانند احتمال تشکیل سنگ را افزایش دهند.
سنگ کجاست؟
سنگ کلیه: ممکن است مدتها بدون علامت باقی بماند و در سونوگرافی یا CT بهطور اتفاقی دیده شود.
سنگ حالب: زمانی که سنگ از کلیه وارد حالب شود، میتواند مسیر ادرار را مسدود کند و درد شدید پهلو ایجاد کند. درد ممکن است به شکم و کشاله ران انتشار پیدا کند. در واقع درد شدید کلیه که بین مردم معروف است، اغلب ناشی از سنگ در حالب است و نه خود کلیه!
سنگ مثانه: ممکن است در خود مثانه تشکیل شود یا از کلیه وارد شده و در مثانه باقی بماند. در مردان، اختلال تخلیه مثانه بهخصوص به علت بزرگی پروستات، یکی از عوامل مهم تشکیل سنگ مثانه است.
علائم سنگ چیست؟
شایعترین علامت سنگ حالب، درد شدید و موجدار پهلو است که ممکن است به زیر شکم یا کشاله ران انتشار پیدا کند.
علائم دیگر عبارتاند از:
خون در ادرار
سوزش ادرار
تکرر ادرار
تهوع و استفراغ
احساس فوریت در دفع ادرار
درد هنگام ادرار کردن، بهخصوص در سنگهای انتهایی حالب
⚠️ تب و لرز همراه با انسداد ادراری یک هشدار جدی است
اگر بیمار دچار درد پهلو همراه با تب و لرز شود یا حجم ادرار کاهش پیدا کند، باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود. انسداد عفونی دستگاه ادراری میتواند یک اورژانس اورولوژیک باشد و در چنین شرایطی ابتدا باید مسیر ادرار تخلیه شود؛ درمان خود سنگ معمولاً به مرحله بعد موکول میشود.
تشخیص سنگ چگونه انجام میشود؟
آزمایش ادرار میتواند وجود خون یا عفونت را مشخص کند و آزمایش خون برای بررسی عملکرد کلیه و برخی عوامل زمینهای انجام میشود.
سونوگرافی روش غیرتهاجمی و بسیار کاربردی است، اما همه سنگها را به یک اندازه نشان نمیدهد.
در بسیاری از بیماران، CT بدون تزریق (Non-contrast CT) دقیقترین روش برای تعیین محل، اندازه و وضعیت سنگ است و اطلاعات مهمی برای انتخاب روش درمان در اختیار پزشک قرار میدهد.
آیا هر سنگی نیاز به عمل دارد؟
خیر. بعضی سنگهای کوچک، بهخصوص سنگهای کوچک حالب، میتوانند خودبهخود دفع شوند. در این شرایط ممکن است پزشک برای بیمار داروی ضد درد و در افراد مناسب داروی کمککننده به دفع سنگ تجویز کند.
اما در مواردی مانند:
درد مداوم و غیرقابل کنترل، انسداد قابل توجه ، عفونت همراه با انسداد ، آسیب یا افت عملکرد کلیه ، سنگهای بزرگ ، یا احتمال پایین دفع خودبهخودی ممکن است درمان مداخلهای لازم باشد.
سه روش مهم درمان سنگ:
1. ESWL؛ سنگشکنی بروناندامی
در ESWL (Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy)، امواج شوک از خارج بدن به سمت سنگ هدایت میشوند و آن را به قطعات کوچکتر تبدیل میکنند.
مزایا: بدون برش پوستی، کمتهاجمی ، معمولاً دوره نقاهت کوتاه
برای برخی سنگهای کلیه و قسمتهای مناسب حالب گزینه خوبی است.
محدودیتها:
موفقیت ESWL به اندازه و محل سنگ، جنس و سختی آن، آناتومی بدن و عوامل دیگر بستگی دارد. گاهی سنگ بهطور کامل خرد نمیشود و ممکن است به جلسه دیگری یا روش دیگری نیاز باشد.
2. TUL / URS؛ درمان با یورتروسکوپی و لیزر
در TUL یا URS، دستگاه باریکی از طریق مجرای ادرار وارد مثانه و سپس حالب میشود. سنگ با استفاده از لیزر خرد شده و قطعات آن خارج یا برای دفع باقی گذاشته میشوند.
مزایا:
بدون برش پوستی، دسترسی مستقیم به سنگ ، امکان خرد کردن و خارج کردن سنگ در همان جلسه
مناسب برای بسیاری از سنگهای حالب
در بسیاری از سنگهای کلیه نیز میتوان از روشهای اندوسکوپیک مانند RIRS استفاده کرد.
محدودیتها:
این روش معمولاً نیازمند بیهوشی یا بیحسی مناسب است و در بسیاری از بیماران استنت حالبی (DJ) بهطور موقت گذاشته میشود. استنت ممکن است تا زمان خارج شدن باعث تکرر ادرار، احساس فشار یا درد پهلو شود.
3. PCNL؛ خارج کردن سنگ از راه پوست
در PCNL (Percutaneous Nephrolithotomy)، از طریق یک سوراخ کوچک در پوست پهلو، مسیر مستقیمی به کلیه ایجاد میشود و سنگ با ابزار مخصوص خرد و خارج میشود.
PCNL بهویژه برای سنگهای بزرگ کلیه، سنگهای شاخگوزنی و سنگهایی که حجم بالایی دارند اهمیت دارد. در سنگهای بزرگ، این روش میتواند شانس پاکسازی کامل سنگ را نسبت به روشهای کمتهاجمیتر افزایش دهد. انتخاب نهایی البته به آناتومی کلیه و شرایط بیمار وابسته است.
مزایا:
مناسب برای سنگهای بزرگ، امکان خارج کردن حجم زیادی از سنگ در یک جلسه ، شانس بالای پاکسازی سنگ در موارد مناسب
محدودیتها:
نسبت به ESWL و TUL تهاجمیتر است. نیاز به ایجاد مسیر از پوست تا کلیه دارد. احتمال خونریزی و عوارض ناشی از دسترسی کلیوی وجود دارد.
سنگ مثانه؛ داستان کمی متفاوت است
سنگ مثانه در بسیاری از موارد نتیجه یک مشکل زمینهای در تخلیه مثانه است.
در مردان مسن، بزرگی پروستات و باقی ماندن ادرار در مثانه میتواند زمینهساز تشکیل سنگ باشد. بنابراین فقط خارج کردن سنگ کافی نیست؛ اگر علت اصلی برطرف نشود، احتمال عود سنگ وجود دارد.
سنگهای مثانه معمولاً با روشهای اندوسکوپیک خرد و خارج میشوند و در موارد خاص، بسته به اندازه و شرایط بیمار، روشهای دیگر مثل جراحی باز مورد استفاده قرار میگیرد.
آیا بعد از درمان، سنگ دوباره تشکیل میشود؟
بله.
درمان سنگ فعلی پایان کار نیست. بیمارانی که سابقه سنگ دارند، بهخصوص افراد دارای سنگهای متعدد یا عودکننده، باید برای پیشگیری از تشکیل مجدد سنگ نیز برنامه داشته باشند.
مهمترین اقدام: آب کافی
هدف این است که حجم ادرار روزانه در حد مناسب باقی بماند؛ در بسیاری از بیماران سنگساز، رسیدن به حدود دو تا دوونیم لیتر ادرار در شبانهروز یک هدف عملی است، البته مقدار مایعات باید با شرایط قلب و کلیه بیمار تطبیق داده شود.
همچنین:
مصرف نمک را کاهش دهید.
از مصرف بیش از حد پروتئین حیوانی پرهیز کنید.
وزن مناسب داشته باشید.
نوشیدنیهای شیرین را محدود کنید.
کلسیم غذایی را بدون دلیل حذف نکنید.
در سنگهای عودکننده، نوع سنگ و در موارد لازم آزمایشهای متابولیک بررسی شود.
پیام پایانی
سنگ ادراری فقط یک «سنگ» نیست؛ محل، اندازه، جنس، سختی و وضعیت کلیه تعیین میکنند که بهترین درمان چیست.
برای یک سنگ کوچک و مناسب، ممکن است ESWL انتخاب بسیار خوبی باشد؛ برای بسیاری از سنگهای حالب، TUL/URS امکان درمان مستقیم و مؤثر را فراهم میکند؛ و برای سنگهای بزرگ کلیه، PCNL معمولاً روش قدرتمندتری برای پاکسازی حجم زیاد سنگ است.
بنابراین سؤال درست این نیست که:
«کدام روش بهترین است؟»
بلکه باید پرسید:
«برای این سنگ و این بیمار، کدام روش بهترین است؟»
انتخاب درمان بر اساس تصویربرداری، اندازه و محل سنگ، شرایط بیمار و تجربه تیم درمان انجام میشود.